M. Bookchin – K. Marx, «ηθικότητα» της διαλεκτικής και «αναπόφευκτο» του σοσιαλισμού

Διαβάζω στο βιβλίο του Murray Bookchin «Ιστορία Πολιτισμός Πρόοδος, Περίγραμμα μιας Κριτικής του Σύγχρονου Σχετικισμού» (σελ. 62 – 63 εκδόσεις Ισνάφι 2005 – 1η έκδοση του πρωτότυπου 1996):

«…Ο ισχυρισμός του Μαρξ πως ανακάλυψε τους «φυσικούς νόμους της καπιταλιστικής παραγωγής» ήταν παράλογος, αλλά το να διακηρύσσεις τον σχετικισμό ως εναλλακτική πρόταση σ’ αυτόν τον ισχυρισμό είναι εξίσου παράλογο. Σε μια νεότερη, πιο ευέλικτη ηλικία, ο Μαρξ με οξύνοια ισχυρίστηκε πως «δεν είναι αρκετό η σκέψη να αναζητά την ενεργό πραγμάτωσή της.. πρέπει και η ενεργός πραγματικότητα καθεαυτήν να μοχθεί προς την κατεύθυνση της σκέψης». Η σκέψη qua διαλεκτικός λόγος, γίνεται μετασχηματιστική όσον αφορά στη διάπλαση του παρόντος και του μέλλοντος, όσο η ανθρώπινη ορθολογική πράξις αντικειμενικά εμπραγματώνει το λανθάνον. Σήμερα που ο υποκειμενισμός δεσποζει υπέρτατα και όταν η συνηθισμένη απάντηση ακόμα και σε σημαδιακά γεγονότα είναι η διαγραφή κάθε νοήματος και συνεκτικότητας από την Ιστορία, τον Πολιτισμό και την Πρόοδο, προβάλλει μια απεγνωσμένη ανάγκη για μια αντικειμενικότητα που είναι εκτενέστατα ευρύτερη από αυτήν της φυσικής επιστήμης και των «φυσικών νόμων» αφενός και από την έμφαση στο ιδιότροπο, στο «φαντασιακό» και στο συμπτωματικό αφετέρου. Αν οι χυδαίοι μαρξιστές χρησιμοποίησαν την «επιστήμη» για να μετατρέψουν την ηθική αξίωση πως «ο σοσιαλισμός είναι αναγκαίος» στον τελεολογικό ισχυρισμό πως «ο σοσιαλισμός είναι αναπόφευκτος», οι σημερινοί «μετα-μαρξιστές» κριτικοί επαναλαμβάνουν μια παρόμοια χυδαιότητα εγκωμιάζοντας καυστικά την ασυναρτησία στον χώρο της κοινωνικής θεωρίας. Ο ισχυρισμός για το αναπόφευκτο του σοσιαλισμού ήταν χοντροκομμένα ντετερμινιστικός.. ο ισχυρισμός για την αναγκαιότητά του ήταν μια έλλογη και ηθική επεξήγηση…»

*

Ο «ισχυρισμός του Μαρξ» περί «ανακάλυψης των φυσικών νόμων της καπιταλιστικής παραγωγής», είναι μια φράση που μου δημιουργεί την ανάγκη παραπομπής «στην πηγή». Τέτοια παραπομπή όμως δεν υπάρχει στο κείμενο, και μια που είναι δύσκολο να ανατρέξει κανείς στο συνολικό έργο του Μαρξ προκειμένου να ανακαλύψει την ύπαρξη ή την ανυπαρξία ενός τέτοιου «ισχυρισμού», περιορίζομαι σε αυτό που μου είναι γνωστό από την δική μου προσέγγιση του έργου αυτού: Δεν πρόκειται λοιπόν για την ανακάλυψη κάποιων «φυσικών» νόμων, αλλά για την ανακάλυψη των οικονομικών νόμων της καπιταλιστικής παραγωγής, και πιο, συγκεκριμένα των οικονομικών νόμων που διέπουν την «κίνησή της».

Δεν πρόκειται για «κίνηση» με την έννοια μόνο των επαναλαμβανόμενων κύκλων της καπιταλιστικής παραγωγής: Κάτι τέτοιο θα θύμιζε τον μηχανιστικό υλισμό τον οποίο τροφοδότησε η αρχική ανάπτυξη των φυσικών επιστημών και την θεώρησή του της φύσης, ως στατικά επαναμβανόμενης κίνησης. Θα είχε επίσης μια «στρουκτουραλιστική» διάσταση, πράγμα όχι αθέμιτο γενικά, αταίριαστο όμως προς το αντικείμενο της μελέτης, δηλαδή την καπιταλιστική παραγωγή, που δεν αποτελεί στατική «δομή», αλλά «δομή» που κάποτε γεννιέται, μέσα από τους κύκλους της ανάπτυξής της εξελίσσεται, και μέσα από την εξέλιξή της οδηγείται στον θάνατό της και στην αντικατάστασή της από μια άλλη «δομή». Πρόκειται λοιπόν για την «κίνηση» της καπιταλιστικής παραγωγής με αυτήν την έννοια της: από την αρχική εμφάνιση της καπιταλιστικής παραγωγής μέχρι το τελικό της «ωρίμασμα».

Το ερώτημα τώρα, είναι κατά πόσο αυτή η διευκρίνιση (όχι «φυσικούς», αλλά οικονομικούς νόμους), θα ήταν αρκετή για να αποκατασταθεί από τη σκοπιά του συγγραφέα  ο «παράλογος» χαρακτήρας του σχετικού «ισχυρισμού» του Μαρξ. Κάτι τέτοιο είναι μάλλον αβέβαιο, καθώς κατά πάσα πιθανοτητα η ένσταση του Bookchin δεν αφορά ειδικά τον «φυσικό» χαρακτήρα των νόμων της καπιταλιστικής παραγωγής, αλλά γενικότερα την αντικειμενική -την πέρα από ανθρωπινες προθέσεις- διάστασή τους είτε αυτή ονομαζόταν «φυσική» είτε «οικονομική». Η γενική ιστορική αντίληψη που διέπει το βιβλίο αυτό του Bookchin είναι η αντίληψη της ιστορικής προόδου ως αποτέλεσμα της αντίθεσης ανάμεσα στην εξουσία και την ιεραρχία, από την μια, και τον ορθολογισμό και την ελευθερία από την άλλη. Και από αυτήν καταρχήν τη σκοπιά προέρχεται, τόσο η κριτική του στον σχετικισμό και τον υποκειμενισμό, στην διαγραφή του νοήματος και την ασυναρτησία, στο ιδιότροπο, το «φαντασιακό» και το συμπτωματικό, που πράγματι επικρατούν στο χώρο της κοινωνικής θεωρίας, όσο επίσης και στη «χυδαια» όπως την ονομάζει εκδοχή του μαρξισμού για τον «ντετερμινισμό» της, απέναντι στον οποίο καθώς φαίνεται αντιτάσσει ένα ηθικό πρόταγμα: από τη σκοπιά όπως είδαμε της -συναρτημένης με τον ορθολογισμό- ελευθερίας [1].

Σε σχέση με το ορθολογικό και ηθικό πρόταγμα του Bookchin, η «συμπτωση» βρίσκεται στο γεγονός, ότι πράγματι η ταξική πάλη, ενώ σε κάθε ιστορική περίοδο διεξάγεται (και το περιεχόμενο της καθορίζεται) στη βάση του αντικειμενικού επιπέδου ανάπτυξης των παραγωγικών σχέσεων και δυνάμεων και των αντικειμενικών οικονομικών νόμων που τις διέπουν, η ίδια αυτή πάλη δεν μπορεί παρά επίσης να εμφανίζεται ως σύγκρουση ανάμεσα σην καταπίεση και την ελευθερία, ως σύγκρουση του παραλογισμού (του «καταλοίπου» μιας προγενέστερης λογικής που έχει ιστορικά ξεπεραστεί) με τον ορθολογισμό, της ανηθικότητας με την ηθική. Είναι όμως ένα άλλο ζήτημα, το αν ένα «ιδεαλιστικό» (έστω και «αντικειμενικό», όπως κατά τη γνώμη μου είναι) ελευθεριακό – ορθολογικό – ηθικό κοινωνικό πρόταγμα είναι επαρκές για την ανακάλυψη και επιστράτευση του συνόλου των πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών όρων των ικανών και αναγκαίων για την μετατροπή του σε πράξη,  εφόσον δεν αναζητά το ίδιο αυτό πρόταγμα την γνωσιολογική του θεμελίωση στη μελέτη των νόμων κίνησης της ιστορίας, χωρίς την οποία κινδυνεύει να αντιστραφεί σε μια από τις πολυποίκιλες μορφές σχετικισμού, υποκειμενισμού, «εναλλακτικής» ενσωμάτωσης (ατομικής ή συλλογικής), στις οποίες με ιδιαίτερη ένταση ασκεί την πολιτική κριτική του ο Bookchyn, από την ίδια πάντα «ηθική» και, σε τελική ανάλυση, «τελεολογική» (αν και όχι «ντετερμινιστική») σκοπιά.

Στο πεδίο, περαιτέρω, της κριτικής του Bookchyn κατά του «εκχυδαϊσμένου» μαρξισμού, η αναζήτηση και εξεύρεση «συμπτώσεων» απαιτεί έναν κάπως συνθετότερο «εκλεπτυσμό»:

Καταρχήν, αν και η αντικατάσταση του καπιταλισμού από τον σοσιαλισμό έχει και ηθική διάσταση από τη σκοπιά της εργατικής τάξης, καθώς και από της σκοπιά γενικά της ανθρωπότητας (ώστε την ηθική αυτή διάσταση να μπορεί να την οικειοποιηθεί κάθε άνθρωπος, ανεξάρτητα απ’ την από ατομική άποψη «τυχαία» ταξική του θέση, εφόσον επιτρέπει στην κοσμοθεώρησή του να επικρατείται από οπτική γωνία ανθρώπινη κι όχι ταξική), ωστόσο ο Μαρξ στη μελέτη του συνειδητά αποφεύγει κάθε ηθική προσέγγιση του αντικειμένου του (χωρίς αυτό να σημαίνει πως απουσιάζει από το έργο του  η ανάδειξη πλευρών της πραγματικότητας των οποίων η επίκληση έχει και ηθική διάσταση), και συνειδητά η έρευνά του συγκεντρώνεται γύρω από τις αντικειμενικές οικονομικές νομοτέλειες της καπιταλιστικής παραγωγής χωρίς ίχνος «ηθικού» τύπου παράκαμψης των πραγματικών όρων που εξετάζει, χωρίς ίχνος οποιασδήποτε απόπειρας «ηθικής» δικαιολόγησης των συμπερασμάτων του.

Σ’ αυτή τη βάση, ούτε ο «ισχυρισμός» για την αναγκαιότητα του σοσιαλισμού αποτελεί επεξήγηση «ηθική» και όχι «ντετερμινιστική», ούτε είναι «τελεολογικός» και λιγότερο έλλογος ο «ισχυρισμός» για το αναπόφευκτό του.

Ο «ισχυρισμός» για το αναπόφευκτο του σοσιαλισμού προκύπτει σαν συμπέρασμα της μελέτης των αντικειμενικών οικονομικών όρων της καπιταλιστικής ανάπτυξης, οι οποίοι από όροι δικοί της και εξαιτίας αυτής, εξαιτίας της ωριμασμένης αντίφασης ανάμεσα στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και την ατομική της ιδιοποίηση, μετατρέπονται αναπόφευκτα σε αντικειμενικούς οικονομικούς όρους που καθιστούν τον σοσιαλισμό οικονομική – ιστορική αναγκαιότητα, μετατρέπονται αναπόφευκτα σε οικονομικούς όρους με τους οποίους συγκρούεται η ανάπτυξη της καπιταλιστικής παραγωγής, σε οικονομικούς όρους που αντικειμενικά την έχουν ξεπεράσει ιστορικά, σε οικονομικούς όρους που ήδη μέσα στους κολπους των καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων αποτελούν την υλική βάση των σχέσεων της κοινωνικοποιημένης παραγωγής. Και αυτό δεν συνιστά «τελεολογικό» ισχυρισμό, δεν αποτελεί «ισχυρισμό» υποταγμένο στην υπηρεσία της «σκοπιμότητας», αλλά επιστημονικό συμπέρασμα της οικονομικής ανάλυσης των νομοτελειών της καπιταλιστικής παραγωγής στη βάση της ιστορικής – διαλεκτικής υλιστικής αρχής που αντιμετωπίζει και τον καπιταλισμό  ως κοινωνικοοικονομικό σύστημα με αρχή και τέλος, ως καθορισμένη κοινωνικοοικονομική μορφή μιας περιόδου της ιστορικής εξέλιξης, η οποία «αναπόφευκτα» διαδέχθηκε μια προγενέστερη μορφή και την οποία μια συγκεκριμένη νέα μορφή (ο σοσιαλισμός) αναπόφευκτα θα την διαδεχθεί. Και με την ίδια αντικειμενική και όχι ηθική έννοια, είναι ο σοσιαλισμός αναγκαίος, ως ο μοναδικός και όχι ως ο οποιοσδήποτε άλλος κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός που είναι ικανός να διαδεχθεί τον καπιταλιστικό όταν αυτός έχει φτάσει στα όρια της ανάπτυξής του που πια δεν του επιτρέπουν (από την άποψη των αντικειμενικών κοινωνικών – γενικών οικονομικών όρων του) να είναι αναπτυσσόμενος γενικά χωρίς κάθε τόσο η ανάπτυξή του να προσκρούει στα ίδια της τα γενικά όρια.

Το «αναπόφευκτο» λοιπόν του σοσιαλισμού δεν οφείλεται στον «εκχυδαϊσμένο» μαρξισμό ως «ισχυρισμός» ιστορικός, ως ισχυρισμός δηλαδή εναποκείμενος στην ταξική πάλη, η ιστορία της  οποίας είναι όλη η ως τώρα ανθρώπινη ιστορία (όπως «ισχυρίζεται» ο μαρξισμός που δεν έχει «εκχυδαϊστεί», δηλαδή ο μαρξισμός που παραμένει μαρξισμός). Και στην οποία μέχρι τώρα ανθρώπινη ιστορία κάθε σύγκρουση ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις τις αναπτυσσόμενες πέρα από τα όρια των παραγωγικών σχέσεων που τους αντιστοιχούσαν  μέχρι χθες και στις παραγωγικές σχέσεις που γι’ αυτό έχουν πια ξεπεραστεί, επιλύεται με την αντικατάσταση των παλιών παραγωγικών σχέσεων από νέες που αντιστοιχούν στο νέο επίπεδο της υλικής ανάπτυξης. Και η οποία επίλυση στην μέχρι τώρα ανθρώπινη ιστορία αποτελεί καθαυτή μια επανάσταση η πραγμάτωση της οποίας απαιτεί επίσης μια σειρά μεγάλων και μικρότερων επαναστάσεων για την ανατροπή της εξουσίας της κοινωνικής τάξης που εκφράζει τις παλιές παραγωγικές σχέσεις από την κοινωνική τάξη που εκφράζει τις νέες.

Δεν οφείλεται λοιπόν ο «ισχυρισμός» για το αναπόφευκτο του σοσιαλισμού σε κάποιον «εκχυδαϊσμένο» μαρξισμό. Σε κάποιον όμως εκχυδαϊσμένο «μαρξισμό» οφείλεται η θεωρητική μετάθεση του συμπεράσματος για την αναπόφευτη αντικατάσταση του καπιταλισμού από τον σοσιαλισμό, από το πεδίο της ιστορικής – υλιστικής νομοτέλειας στο πεδίο της μεταφυσικής (ανιστορικής) οικονομικής θεωρίας, η -με άλλα λόγια- απόσπαση της οικονομικής θεωρίας, της μελέτης των οικονομικών νόμων κίνησης της καπιταλιστικής παραγωγής, από τις γενικές νομοτέλειες της ιστορικής κίνησης, η θεωρητικά αυθαίρετη για μαρξιστές μετατροπή της ανθρώπινης ιστορίας, από σήμερα και στο εξής, από ιστορία ταξικών αγώνων σε ιστορία μηχανικής δήθεν προσαρμογής των παραγωγικών σχέσεων στις παραγωγικές δυνάμεις, που γι’ αυτό η ανάπτυξή τους καθιστά τάχα τον σοσιαλισμό «αναπόφευκτο» χωρίς ταξικούς αγώνες, χωρίς προλεταριακή επανάσταση, χωρίς την επαναστατική ανατροπή της εξουσίας του κεφαλαίου, χωρίς την επαναστατική δικτατορία της εργατικής τάξης, χωρίς το πέρασμα στην κατοχή της κοινωνίας των ωριμασμένων για την αποκλειστικά κοινωνική διεύθυνση παραγωγικών δυνάμεων, χωρίς όλα αυτά που χωρίς αυτά θα παραμένει «αναπόφευκτη»  η συνέχιση της όλο και πιο βαθιάς και καταπιεστικής εκμετάλλευσης των εργαζομένων από το κεφάλαιο, η συνέχιση της καπιταλιστικής ανάπτυξης ως ανάπτυξης όλο και πιο στρεβλής από κοινωνική άποψη, η συνέχισή της ως ανάπτυξης που κάθε τόσο καταβροχθίζει τον εαυτό της για να τραφεί .

[1] «…Αν και η ευρύτερη αντικειμενικότητα που η διαλεκτική συλλογιστική συναγάγει δεν υπαγορεύει πως ο ορθός λόγος θα επικρατήσει, υπαινίσσεται πως θα όφειλε να επικρατήσει και εξ αυτού συγχωνεύει την ηθικότητα με την ανθρώπινη δραστηριότητα και δημιουργεί τη βάση για έναν αληθινά αντικειμενικό ηθικό σοσιαλισμό ή αναρχισμό. Ως τέτοια, η διαλεκτική δεν είναι απλώς μια οντολογική αιτιοκρατία.. είναι επίσης μία ηθικότητα -μια πτυχή της διαλεκτικής φιλοσοφίας που δεν τονίστηκε ποτέ επαρκώς. Ο διαλεκτικός λόγος επιτρέπει μια ηθικότητα στην ιστορία προτάσσοντας την ορθολογική επιρροή «αυτού-που-όφειλε-να-είναι» ενάντια σε «αυτό-που-είναι». Η Ιστορία ως το διαλεκτικά ορθολογικό ασκεί μια πιεστική «αξίωση» στους κανόνες συμπεριφοράς μας και στην ερμηνεία μας για τα γεγονότα. Χωρίς αυτήν την απελευθερωτική κληρονομιά και μια ανθρώπινη πρακτική που να υποθάλπει την εκδιπλωσή της, δεν έχουμε απολύτως καμία βάση, εκτός από την προσωπική προτίμηση, για να κρίνουμε τι είναι δημιουργικό ή στάσιμο, ορθολογικό ή ανορθολογικό, καλό ή κακό, σε οποιαδήποτε συγκυρία πολιτισμικών φαινομένων. Σε αντιδιαστολή με την περιορισμένη αντικειμενικότητα της επιστήμης, η αντικειμενικότητα του διαλεκτικού νατουραλισμού είναι ηθική από την ίδια της τη φύση, λόγω του είδους της κοινωνίας που αναγνωρίζει ως ορθολογική, μιας κοινωνίας που είναι η ενεργός πραγματοποίηση των δυνατοτήτων της ανθρωπότητας. Αίρει τη στενόμυαλη αντικειμενικότητα της επιστήμης για να προάγει, μέσω οθολογικών συμπερασμών αντλημένων από την αντικειμενική φύση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, μια κοινωνία που αυξανόμενα εμπραγματώνει αυτές τις δυνατότητες. Και το κάνει αυτό στη βάση του τι θα όφειλε να υπάρχει ως η εκπλήρωση του ορθολογικού, δηλαδή εδραζόμενη στην ορθολογική γνώση του «Αγαθού» και σε μια εννοιακή συνταύτιση ανάμεσα στο Καλό και το κοινωνικά ορθολογικό που μπορεί να ενσαρκωθεί σε ελεύθερους θεσμούς…» (στο ίδιο σελ. 64-65)

Advertisements

6 Σχόλια on “M. Bookchin – K. Marx, «ηθικότητα» της διαλεκτικής και «αναπόφευκτο» του σοσιαλισμού”

  1. Ο/Η nikosms λέει:

    Χωρις να μπω πολυ στο αρθρο, θα προσπαθησω να τονισω το κυριο θεμα που πραγματευεται (μιας και μου προταθηκε επισης)

    Ο «ισχυρισμός του Μαρξ» περί «ανακάλυψης των φυσικών νόμων της καπιταλιστικής παραγωγής», είναι μια φράση που μου δημιουργεί την ανάγκη παραπομπής «στην πηγή».

    Αν δεν κανω λαθος αυτο το εχει πει (ισχυριστει) ο Ενγκελς («Διαλεκτικη της Φυσης») για τον Μαρξ, οχι ο Μαρξ ο ιδιος (αν και δεν νομιζω να διαφωνουσε πολυ μιας και αυτο επιδιωκει και αυτο εκανε με το «Κεφαλαιο»).

    Ο Μαρξ εκανε αυτο ακριβως με το «Κ». Αντικειμενικα. Ο Μαρξ αναλυει αντικειμενικα τον καπιταλισμο οχι ηθικολογικα. Απο εκει προκυπτει η θεμελιωδης αντιφαση του καπιταλισμου, αντικειμενικα. Και στη συνεχεια προκυπτει η αναγκαια ξεπεραση του στον σοσιαλισμο. Προσεξε ομως. Η μεταβαση στον σοσιαλισμο ειναι προδιεγεγραμμενη (επειδη ο καπιταλισμος εχει εγγενη αντικειμενικη αντιφαση, «Κεφαλαιο»). Και επισης ο φορεας της μεταβασης («εργατικη ταξη» μονο) ειναι διαλεκτικα (αυστηρα κατα Χεγκελ) προδιεγεγραμμενη και επισης οτι ειναι προδιεγεγραμμενο να καταστρεψει την αντιθετη ταξη («καπιταλιστες»). Εδω ο Μαρξ ακολουθει αυστηρα τον Χεγκελ, προκειται για «αφαιρετικη διαλεκτικη» του Χεγκελ. Η αντιθεση ειναι «αφαιρετικα φιλοσοφικη» (παρα το σχολιο του Μαρξ οτι εβαλε την φιλοσοφια του Χεγκελ να σταθει στα ποδια της).

    Δεν υπαρχει καμια μα καμια ηθικολογια. Ολα ειναι προδιαγεγραμμενα κατ αυτο τον τροπο. Το πολυ-πολυ η εργατικη ταξη να το επισπευσει αυτο, τιποτα αλλο. Αν ο σοσιαλισμος ή ο τυπος σοσιαλισμου κατα Μαρξ-Λενιν ειναι καλος και ηθικος ειναι αλλο θεμα (το οποιο τονιζεται εδω και εκει βεβαιως) αλλα δεν συμβαινει για αυτο, συμβαινει επειδη ειναι προδιαγεγραμμενο απο την εγγενη αντιφαση του καπιταλισμου (θα μπορουσε να ηταν και τελειως ανηθικος ας πουμε, για καποιους σαφως ισχυε αυτο).

    (συνεχεια..)

  2. Ο/Η nikosms λέει:

    (συνεχεια..)

    Στο κομμουνιστικο μανιφεστο δεν γινεται λογος για επανασταση επειδη ειναι απλως ηθικα ανωτερη, αλλα επειδη ειναι αναγκαια και λογω αντιφασης, αναποφευκτη. Στην επισημη ιδεολογια της ΣΕ αυτο απλα συνεχιζεται. Αυτο καθιστα τον σοσιαλισμο κατα Μαρξ «επιστημονικο» και οχι «ουτοπικο». Ο «ντετερμινισμος που παραπεμπει σε επιστημη» και οχι απλως ηθικη ανωτεροτητα ή επιταγη (ή «βολουνταρισμος» στον οποιο ο Μαρξ και οι συν-αυτω ειναι αντιθετοι).

    Δεν υπαρχει τιποτα που να καθιστα απιθανο (ποσο μαλλον αδυνατο) αυριο ολοι να αποφασισουμε να καταργησουμε την εκμεταλλευση του κερδους. Ειναι μεσα στις (αμεσες) δυνατοτητες μας. Δεν προκειται για παραδοξο. Και οποιος προσπαθει να καταστησει κατι τετοιο a-priori αδυνατο και παραδοξο ουσιαστικα εισαγει το στοιχειο εκεινο οπου θελει να καταργησει (ελευθερη βουληση). Για παραδειγμα με το να επιλεγει κριτηρια ad-hoc (πχ «οι ανθρωποι ειναι εγωιστες»), ή να εισαγει εξτρα νομους προς (εκ των υστερων) αιτιολογηση του αποτελεσματος («στατιστικη»).

    Αυτο ακριβως το χαρακτηριστικο καθιστα ικανη την ξεπεραση της «ψευδους συνειδησεως» (κυριαρχης ιδεολογιας) και μεταβαση σε κατι αλλο. Αλλιως δεδομενου οτι ολοι ειναι υπο την επηρρεια κυριαρχης ιδεολογιας (η οποια για παραδειγμα μπορει να καλυψει ή να θολωσει την θεμελιωδη αντιφαση κατα Μαρξ), τοτε ισως γινεται απιθανο εντελως.

    Το προβλημα «νομων και ελευθερης βουλησης» ή «αιτιοτητας και ελευθερης βουλησης» ειναι γενικα προβλημα μιας προσεγγισης της επιστημης και οχι προβλημα του μαρξισμου καθ-εαυτου (ο οποιος εντασσεται ή ακολουθει αυτην την προσεγγιση).

    Περαιτερω αναλυση μπορει σαφως να γινει αλλα μπορει καποιος να γραψει βιβλιο πανω σε αυτο.

    • Ο/Η marasagis λέει:

      Ορισμένες διαφορές ανακύπτουν γύρω από την έννοια του «ηθικού». Για τους καταπιεζόμενους από την εκμετάλλευση «ηθική» είναι έτσι κι αλλιώς -σε κάθε εποχή – η αποτίναξη της εκμετάλλευσης. Το πώς όμως θα την αποτινάξουν, και το τι θα βάλουν στη θέση της, δεν είναι θέμα ηθικό αλλά ιστορικό-υλικό, θέμα των εκάστοτε ιστορικών προϋποθέσεων.
      Στην εποχή της δουλοκτησίας και της δουλοπαροικίας αυτή η ηθική μπορούσε να πραγματωθεί ως τα όρια που οι δούλοι θα δραπέτευαν από την αιχμαλωσία και ως τα όρια που τα ξεχωριστά άτομα οι ξεχωριστές «απομονωμένες» κοινότητες θα είχαν τη γη τους και «δεν θα τους ενοχλούσε κανένας», όμως ακόμα κι αυτό γινόταν ουτοπία με την έννοια ότι τελικά ερχόταν ο φεουδάρχης ακριβώς για να «εγγυηθεί» το «ανενόχλητο» των κοινοτήτων, ή ο αστός για να «εγγυηθεί» τη ατομική ιδιοκτησία.
      Αν λοιπόν ο Μαρξ έμενε στην ηθική της απελευθέρωσης, δεν θα μπορούσε να δώσει τίποτα περισσότερο από ό,τι ήταν ήδη γνωστό: Οι καπιταλιστές εκμεταλλεύονται τους εργάτες αλλά από την άλλη τους δίνουν κι ένα κομμάτι ψωμί και τρων, τι άλλο λοιπόν μένει παρά οι εργάτες να ζητάνε ένα κομμάτι ψωμί παραπάνω και να περιορίζονται σε αυτά τα όρια ενός αγώνα δίκαιου και ηθικού.
      Με το να σταθεί αυστηρά στην κριτική της πολιτικής οικονομίας και στους νόμους κίνησης του κεφαλαίου, ο Μαρξ έδωσε στην ηθική της απελευθέρωσης το υλικό απελευθερωτικό της περιεχόμενο. Αυτό είναι το νόημα κατά τη γνώμη μου.

      Από κεί και πέρα, έχω και δευτερεύουσες παρατηρήσεις: Πχ όχι «το πολυ-πολυ η εργατικη ταξη να το επισπευσει αυτο, τιποτα αλλο», αλλά η εργατική τάξη να το πραγματοποιήσει σαν η μόνη που μπορεί να το πραγματοποιήσει – γιατί η ως τώρα ιστορία της ανθρωπότητας είναι ιστορία της ταξικής πάλης. Κι αυτό το «η μόνη» δεν αναιρείται ακόμη κι αν ενωθούν μαζί της όλα τα σύμμαχα κοινωνικά στρώματα, δεν αναιρείται ακόμα κι αν γίνει το – ας πούμε – «απίθανο αλλά όχι αδύνατο» – να παραιτηθεί η τάξη των καπιταλιστών από την ίδια την ταξική της ύπαρξη και «αυριο ολοι να αποφασισουμε να καταργησουμε την εκμεταλλευση του κερδους». Αυτό θα ήταν απλώς μια διαφορετική μορφή της ίδιας επανάστασης: της προλεταριακής – της σοσιαλιστικής – μόνο που (υποθέτουμε) σε αυτήν θα είχαμε προσχωρήσει όλοι και όχι μόνο η εργατική τάξη. Θα ήταν (υποθετικά) η υλική έκφραση μιας ιδεολογικής νίκης της εργατικής τάξης. Θα είχε απλώς αποδειχτεί καθοριστικό το στοιχείο της ιδεολογίας στην έκβαση της ταξικής πάλης. Από ιστορική άποψη δεν αλλάζει με αυτό η ουσία. Και δεν αλλάζει και το ερώτημα: Ποια ιστορικά συγκεκριμένη μορφή κατάργησης της «εκμετάλλευσης του κέρδους» θα ήταν δυνατό να αντικαταστήσει την ιστορικά συγκεκριμένη μορφή «εκμετάλλευσης του κέρδους»; Για την απάντηση αυτού του ερωτήματος δεν επαρκεί η ηθική ακόμα κι αν τυχόν οδηγούνταν διαισθητικά σε πλευρές της απάντησής του. Αυτό θα ήταν μια περίιπτωση όπου η ηθική διαισθάνεται την επιστήμη, αλλά δεν θα επρόκειτο για την ηθική «σαν τέτοια».

      Σχετικά με τη διαλεκτική, την ελευθερία και την αναγκαιότητα, ξαναγράφω (όπως και σε σχόλιο αλλού) τη φράση του Μαρξ:
      «Οι άνθρωποι είναι δημιουργοί της ιστορίας τους όμως μέσα σε συνθήκες που δεν επιλέγουν αλλά τις βρίσκουν δοσμένες».
      Την οποία φράση τη θεωρώ κλειδί γι’ αυτά τα θέματα (κλειδί όχι στο πεδίο της αφηρημένης θεωρίας αλλά στο πεδίο της γνώσης του υλικού-κοινωνικού κόσμου, στο πεδίο επίσης της ιστορικής πράξης).
      Η δημιουργική ελευθερία προϋποθέτει τις δοσμένες συνθήκες, μπορεί να εκδηλωθεί μόνο μέσα σ’ αυτές και όχι σε οποιεσδήποτε άλλες. (Στην πραγματικότητα οι ιδεαλιστές οπαδοί της πρωταρχικότητας της «ελευθερίας της βούλησης», θεωρούν ακόμα και τις δοσμένες συνθήκες αντικείμενο που καθορίζεται ελεύθερα από την ανθρώπινη βούληση, τις θεωρούν όχι ως «υλική κληρονομιά» του ανθρώπου αλλά ως a posteriori προϊόν της «ελεύθερης βούλησης»: Εκεί βρίσκεται η ιδεολογική-φιλοσοφική διαμάχη κι όχι στο αν υπάρχει «ελευθερία βούλησης» γενικά και αόριστα).
      Και, από την άλλη, οι δοσμένες συνθήκες περιέχουν μια σειρά καθοριστικές προϋποθέσεις της δημιουργικής ελευθερίας του ανθρώπου.
      Αυτή η σχέση (ή «διαλεκτική αντίθεση») είναι αναπόδραστη… Και μ’ αυτή την έννοια, πράγματι: «Το προβλημα (…) ειναι γενικα προβλημα μιας προσεγγισης της επιστημης και οχι προβλημα του μαρξισμου καθ-εαυτου». Αλλά γι’ αυτό ο μαρξισμός βάζει στην επιστήμη θεμέλια που πριν από αυτόν δεν υπήρχαν και που η αναγνώρισή τους είναι ζήτημα ταξικής, «κομματικής» πάλης στο πεδίο της επιστήμης και αφετηριακά της φιλοσοφίας.

      ΥΓ Ο μαρξισμός δεν «θέλει να καταργήσει την ελευθερία της βούλησης». Αλλά (σε αντίθεση με τον ιδεαλιστικό υποκειμενισμό) στη σχέση υλικού είναι – ανθρώπινης συνείδησης αναγνωρίζει σαν πρωταρχικό τον ρόλο του πρώτου, αναγνωρίζει δηλαδή έξω από την βούληση και την ελευθερία της υλικούς όρους που την καθορίζουν.

      • Ο/Η nikosms λέει:

        Με το να σταθεί αυστηρά στην κριτική της πολιτικής οικονομίας και στους νόμους κίνησης του κεφαλαίου, ο Μαρξ έδωσε στην ηθική της απελευθέρωσης το υλικό απελευθερωτικό της περιεχόμενο. Αυτό είναι το νόημα κατά τη γνώμη μου.

        Ποια ιστορικά συγκεκριμένη μορφή κατάργησης της «εκμετάλλευσης του κέρδους» θα ήταν δυνατό να αντικαταστήσει την ιστορικά συγκεκριμένη μορφή «εκμετάλλευσης του κέρδους»; Για την απάντηση αυτού του ερωτήματος δεν επαρκεί η ηθική ακόμα κι αν τυχόν οδηγούνταν διαισθητικά σε πλευρές της απάντησής του. Αυτό θα ήταν μια περίιπτωση όπου η ηθική διαισθάνεται την επιστήμη, αλλά δεν θα επρόκειτο για την ηθική «σαν τέτοια».

        Συμφωνοι, αλλα ποια ακριβως θα ειναι η πορεια αυτη σε ποιο σοσιαλισμο δεν ειναι προκαθορισμενο, αυτο εξηγω και ειναι απλο να το κατανοησει κανεις αλλα και να το δει στην ιστορικη εξελιξη. Για παραδειγμα ουτε ο καπιταλισμος οπως τον ξερουμε ιστορικα ηταν προ-διαγεγραμμενο, απαραιτητο απακολουθο της δουλοπαροικιας κοκ. Οποιος το βαζει ως (εκ των υστερων) αξιωμα, κανει σφαλμα.

        Κατανοω την διαφωνια σου και απο που προερχεται και που εντασσεται. Εμπασει περιπτωσει, κατοπιν της δεδομενης εξελιξης της ιστοριας, μπορουμε να κανουμε ενα βημα πισω και να δουμε και να ξανα-δουμε, δεν μας πιεζει κανεις με το ζορι αυτη τη στιγμη, να κανουμε «στρατευμενη τεχνη» καθ υπαγορευση. Ας κανουμε στρατευμενη ειλικρινη τουλαχιστον.

        Οσον αφορα τη πηγη για τον Μαρξ, ειναι σιγουρα Ενγκελς και ειναι (για παραδειγμα) στο «Αντι-Ντυρινγκ» (Εισαγωγη)

        ..But for this it was necessary (1) to present the capitalistic method of production in its historical connection and its inevitableness during a particular historical period, and therefore, also, to present its inevitable downfall; and (2) to lay bare its essential character, which was still a secret, as its critics had hitherto attacked its evil consequences rather than the process of the thing itself. This was done by the discovery of surplus-value. It was shown that the appropriation of unpaid labour is the basis of the capitalist mode of production and of the exploitation of the worker that occurs under it, that even if the capitalist buys the labour-power of his labourer at its full value as a commodity on the market, he yet extracts more value from it than he paid for; and that in the ultimate analysis this surplus-value forms those sums of value from which are heaped up the constantly increasing masses of capital in the hands of the possessing classes. The genesis of capitalist production and the production of capital were both explained.

        These two great discoveries, the materialistic conception of history and the revelation of the secret of capitalistic production through surplus-value, we owe to Marx. With these discoveries socialism became a science.

        (εμφαση δικη μου)

        Anti-Dühring by Frederick Engels 1877, Introduction (marxists.org) (και στα ελληνικα βεβαιως απο Συγχρονη Εποχη)

        (σβησε το προηγουμενο σχολιο μου, το ξαναεβαλα διορθωμενο)

  3. Ο/Η marasagis λέει:

    «ποια ακριβως θα ειναι η πορεια αυτη σε ποιο σοσιαλισμο δεν ειναι προκαθορισμενο»
    Αν ήταν προκαθορισμένο θα μιλούσαμε για ιστορική-κοινωνική μηχανική.
    Από την άλλη, η αντίφαση ανάμεσα στον όλο και πιο κοινωνικό χαρακτήρα των παραγωγικών δυνάμεων (απ’ τη μια) και την όλο και πιο ατομική ιδιοποίησή τους (από την άλλη) δεν ξεπερνιέται παρά με την «άμεση και χωρίς περιστροφές κατοχή της κοινωνίας πάνω στις παραγωγικές δυνάμεις που έχουν τόσο αναπτυχθεί ώστε να μην επιδέχονται άλλη διεύθυνση εκτός από την κοινωνική» (Ένγκελς). Αυτό είναι το «αναπόφευκτο» της αντικατάστασης του καπιταλισμού από το σοσιαλισμό – εκτός κι αν διαιωνιστεί η «ανάπτυξη» της καπιταλιστικής αποσύνθεσης.
    Αυτό το «εκτός» σε σχέση με το «αναπόφευκτο» ήθελα να υπογραμμίσω κι εδώ:
    https://die3odos.wordpress.com/2013/03/02/%ce%ad%ce%bd%ce%b3%ce%ba%ce%b5%ce%bb%cf%82-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%80%cf%8c%cf%86%ce%b5%cf%85%ce%ba%cf%84%ce%bf-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%b2%ce%bf%cf%8d%ce%bb%ce%b7%cf%83%ce%b7/.
    Και δε νομίζω ότι έχουν διατυπωθεί πειστικά κάποιες διαφορετικές «ιδέες».

    Σχετικά με την διαδοχή της δουλοπαροικίας από τον καπιταλισμό, στο έργο των Μαρξ – Ένγκελς υπάρχουν αρκετές περιγραφές για το πώς η δημιουργία της παγκόσμιας αγοράς (μετά την «ανακάλυψη της Αμερικής», τον αποικισμό κλπ) οδήγησαν την εμπορευματική παραγωγή στο να γίνει καπιταλιστική παραγωγή και αυτήν στο να γίνει ο γενικός κοινωνικο-οικονομικός σχηματισμός.
    Ο «προκαθορισμός» εδώ μπορεί να είναι μια εκ των υστέρων «μεγάλη κουβέντα», αλλά αυτό που έχει σημασία είναι το πώς και το γιατί μια σειρά καθορισμένες σχέσεις οδήγησαν σε αυτό το αποτέλεσμα και δεν «έτυχε» να οδηγήσουν σε κάποιο άλλο.

    Η πηγή για το θέμα της επιστημονικότητας του μαρξισμού είναι μάλλον ο Ένγκελς, όπως το λες.
    Ωστόσο η διατύπωσή της ως «ανακάλυψη φυσικών νόμων», μάλλον δεν είναι μαρξιστική αλλά πηγάζει από την αντίληψη όποιου τη διατυπώνει έτσι για το μαρξισμό. Η αναλογία ανάμεσα σε φυσικούς και ιστορικους νόμους είναι φανερή, όμως καθοριστική είναι η μεταξύ τους διάκριση.

    • Ο/Η nikosms λέει:

      Ο «προκαθορισμός» εδώ μπορεί να είναι μια εκ των υστέρων «μεγάλη κουβέντα», αλλά αυτό που έχει σημασία είναι το πώς και το γιατί μια σειρά καθορισμένες σχέσεις οδήγησαν σε αυτό το αποτέλεσμα και δεν «έτυχε» να οδηγήσουν σε κάποιο άλλο.

      Εκανα νυξη ηδη για αυτη την απορια (αλλα περαιτερω αναλυση θα πλατιασουμε, μπορει καποιος να γραψει βιβλιο, υπαρχει απαντηση)

      Το προβλημα «νομων και ελευθερης βουλησης» ή «αιτιοτητας και ελευθερης βουλησης» ειναι γενικα προβλημα μιας προσεγγισης της επιστημης και οχι προβλημα του μαρξισμου καθ-εαυτου (ο οποιος εντασσεται ή ακολουθει αυτην την προσεγγιση).

      Για παραδειγμα, προσπαθησε να καταλαβεις την διαφορα μεταξυ αιτιου και αιτιατου (μπορει να μην ειναι ακριβως καθορισμενο, προκειται για δημιουργικη διαδικασια, κατα μια εννοια παρομοια με την αναλυση του Μαρξ οσον αφορα αλλες δημιουργικες διαδικασιες, και αλλες προσσεγγισεις, πχ κβαντικη μηχανικη, εμπασει περιπτωσει)

      Επισης οπως ηδη ανεφερα η αναπτυξη «ταξικης συνειδησης» (η οποια ειναι με τη σειρα της απαραιτητο στοιχειο) προυποθετει κατι τετοιο.

      Αν θελεις το ξανα-συζηταμε αυτο το θεμα.

      ΥΓ αν θελεις να βαλεις αποσπασματα απο αλλους στα σχολια σου χρησιμοποιησε τον εξης κωδικο (οπως τον βλεπεις)

      <blockquote>
      αποσπασμα εδω..
      </blockquote>


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s