σχετικά με την αντίθεση πνευματικής – σωματικής εργασίας

ergasia_large

Με αφορμή μια αναφορά σε σχόλιο παλιότερου ποστ στο μπλογκ σφυροδρέπανο, διάβασα το βιβλίο του Περικλή Παυλίδη «Το φαινόμενο της γραφειοκρατίας στην ΕΣΣΔ» (εκδόσεις Προσκήνιο, 2001).

Πρόκειται για βιβλίο πολύ ενδιαφέρον και καίριο, κατά τη γνώμη μου, σε μεγάλη έκταση της αντίληψής του, χωρίς αυτό ν’ αναιρεί ορισμένες διαφοροποιήσεις ή επιφυλάξεις που θα μπορούσαν να διατυπωθούν στο πλαίσιο μιας πιο εκτεταμένης βιβλιοπαρουσίασης – βιβλιοκριτικής.

Με αφορμή, πάντως, την ανάγνωσή του διατυπώνονται οι παρακάτω σκέψεις που εν μέρει προήλθαν από αυτήν:

Ενώ βέβαια το επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων έχει αντικειμενικά καθοριστική σημασία για τον βαθμό και τις μορφές ύπαρξης και άρσης της αντίθεσης ανάμεσα στην πνευματική και σωματική εργασία [*], εμφανίζεται μια τάση (εν μέρει μάλιστα θεωρητικά κυρίαρχη σήμερα), υπερτίμησης και απολυτοποίησης της σημασίας αυτής. Και μάλιστα η απολυτοποίηση αυτή παίρνει, ως προς την άρση της συγκεκριμένης αντίθεσης, τη μορφή του ξεπεράσματός της χάρη στην κατάργηση της μιας πλευράς της (της σωματικής εργασίας) μέσω της αυτοματοποίησης της παραγωγής.

Το θέμα όμως δεν είναι να εξαφανιστεί η «σωματική» εργασία ώστε έτσι να εξαφανιστεί και η αντίθεσή της με την πνευματική. Το θέμα είναι η άρση της αντίθεσής τους ενόσω υπάρχουν και οι δυο της πλευρές. Το δε επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων δεν είναι το καθοριστικό ούτε για την ύπαρξη της αντίθεσης ούτε για την εν γένει δυνατότητα άρσης της, αλλά απλώς για τους όρους με τους οποίους αυτή υπάρχει και -μέσα από μια διαδικασία-αίρεται.

Λχ, στην φάση της αυτοματοποίησης, όπου η σωματική εργασία παραμένει με τη μορφή του απλού χειρισμού και της επίβλεψης ρομποτικών συσκευών κλπ, εκτός από την αυξημένη δυνατότητα άρσης της ίδιας αντίθεσης εμφανίζεται και η αντίστροφη δυνατότητα της ακόμα βαθύτερης όξυνσής της…

…Απ’ την άλλη στο Αντι-Ντύρινγκ (που μας θύμισε ο «Ρ» με το κυριακάτικο ιστορικό ένθετο για την «αξία»), υπάρχει το παράδειγμα (σελ. 14) μιας πολύ απλούστερης και «τραχύτερης» μορφής άρσης της αντίθεσης (σωματικής – πνευματικής εργασίας), ανεξάρτητη από το επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων: «Στον τροπο σκέψης των μορφωμένων τάξεων, ο οποίος παραδόθηκε, πρέπει να φαίνεται οπωσδήποτε τερατώδες ότι κάποτε δε θα υπάρχει πια χειραμαξάς ούτε αρχιτέκτονας του επαγγέλματος και οτι ο άνθρωπος, που σαν αρχιτέκτονας έχει δώσει υποδείξεις, για μισή ώρα σπρώχνει και το αμάξι για ένα χρονικό διάστημα έως ότου πάλι να αξιοποιηθει η δραστηριότητά του ως αρχιτέκτονα. Τι ωραίος σοσιαλισμός που διαιωνίζει το επάγγελμα του χειραμαξά!»

Κατά τη γνώμη μου πάλι, η αντίθεση πνευματικής – σωματικής εργασίας και η άρση της, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί θεωρητικά και πρακτικά εφόσον δεν κατανοείται με τη μορφή στην οποία συγκεντρώνεται η ουσία του περιεχομένου της, κι αυτή η μορφή έγγειται στην αντίθεση ανάμεσα σε διευθυντική και εκτελεστική εργασία: όχι μόνο με την γενική πολιτική έννοια των όρων, αλλά και με την καθαρά οικονομική-παραγωγική, όπως στο παράδειγμα του αρχιτέκτονα και του χειραμαξά. Σε κάθε περίπτωση, ανεξάρτητα από την οριστική μορφή επίλυσης σε σχέση προς το συγκεκριμένο παράδειγμα (όπου, όμως, η τοποθέτηση του Ένγκελς είναι σαφής ως προς την ουσία και της αντίθεσης και της άρσης της), το καθοριστικό δεν βρίσκεται στην παραγωγική δύναμη αλλά στην παραγωγική σχέση.

Ο «σωματικός» χαρακτήρας της εργασίας δεν καθορίζεται από το αν αυτή είναι βαριά η ελαφριά, ενδιαφέρουσα ή ανιαρή, «πρωτόγονη» ή τεχνολογικά αναπτυγμένη. Καθορίζεται σε σχέση με το βαθμό απόσπασής της από τις δημιουργικές πνευματικές λειτουργίες του εργαζόμενου, σε σχέση με το βαθμό ενεργοποίησης ενός μόνο μέρους αυτών των λειτουργιών που απαιτούνται για την ατομική εργασία και τον βαθμό εξαναγκασμού των υπόλοιπων σε «απονέκρωση», σε σχέση με το βαθμό απόσπασης των ίδιων αυτών ατομικών πνευματικών λειτουργιών από τις πνευματικές λειτουργίες που καθορίζουν το κοινωνικό και ειδικό περιεχόμενο της ατομικής εργασίας, σε σχέση με  την οριοθέτηση των πνευματικών λειτουργιών του εργάτη αποκλειστικά εντός του κύκλου της στενά ατομικής εργασίας του και την αποξένωσή τους από τη σφαίρα των πνευματικών λειτουργιών απ’ τις οποίες η ατομική του εργασία καθορίζεται. Στο πλαίσιο αυτής της οριοθέτησης – αποξένωσης και η ίδια η «πνευματική» εργασία καθίσταται σε τελική ανάλυση  «σωματική», «βαριά», «ανιαρή», κουραστική και μηχανική: η νόηση σε τελική ανάλυση είναι και η ίδια αποτέλεσμα μιας σωματικής (εγκεφαλικής) λειτουργίας, και είναι δυνατό η λειτουργία της στην παραγωγική διαδικασία να περιορίζεται στα με αυτή την έννοια «σωματικά» της χαρακτηριστικά με αποκλεισμό των λειτουργιών της που ξεπερνούν τα στενά όρια, εντός των οποίων εκτελείται μια ατομική εργασία.

Στη βάση του εκάστοτε ιστορικά καθορισμένου επιπέδου ανάπτυξής των παραγωγικών δυνάμεων, η άρση της αντίθεσης ανάμεσα στις δυο αυτές πλευρές της ανθρώπινης εργασίας, η συνένωσή τους στο προσωπο του ατομικού εργάτη, δεν προϋποθέτει την συγχώνευσή τους ως πλευρών της ανθρώπινης δραστηριότητας, αλλά την μεταβολή του καταμερισμού της εργασίας έτσι ώστε να εξαλείφεται, και να εξαλειφθεί οριστικά, η κοινωνική διάσπαση των «πνευματικών» και «σωματικών» λειτουργιών της γενικής ανθρώπινης δραστηριότητας. Και ανεξάρτητα από το γενικό επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων και την ανάπτυξή του, αρχή και τέλος αυτής της διαδικασίας μεταβολής, αποτελεί επίσης ως διαδικασία η άρση του καταμερισμού ανάμεσα σε διευθυντική και εκτελεστική εργασία. [**]

Ο «προκαπιταλιστικός» ανεξάρτητος παραγωγός είναι ο ίδιος ταυτόχρονα διευθυντής και εκτελεστής, οργανωτικός νους και ταυτόχρονα χειρωνακτικός εργάτης της συνολικής και πολύπλευρης παραγωγικής του δραστηριότητας μες στον περιορισμένο χώρο τον οποίο καταλαμβάνει αυτή. Στη βάση του ίδιου επιπέδου ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων η θέση του ως άμεσου παραγωγού είναι εντελώς διαφορετική στο πλαίσιο λ.χ. σχέσεων φεουδαρχικής ή δουλοκτητικής εξάρτησής του: στο πλαίσιο αυτό «αυτόματα» ανακύπτει με οξεία μορφή η αντίθεση ανάμεσα στη σωματική εργασία, την οποία εκτελεί, και την πνευματική εργασία, από την οποία αποξενώνεται. Κι αυτή η διαφορά, ανάμεσα στην ύπαρξη και την εξάλειψη της αντίθεσης, υφίσταται εντός του ίδιου επιπέδου ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, καθορισμένη ουσιαστικά οχι από αυτές, αλλά από την παραγωγική σχέση που πραγματώνεται εντός αυτών.

Κατ’ αναλογία, η συνένωση των πνευματικών και σωματικών λειτουργιών του συλλογικού εργάτη της βιομηχανικής παραγωγής, σχετίζεται πρώτιστα με το βαθμό ανάπτυξης των συλλογικών μορφών διεύθυνσης της κοινωνικής παραγωγής, των κοινωνικών παραγωγικών δυνάμεων  που έχουν περιέλθει στην κατοχή της κοινωνίας. Πάνω στη βάση αυτής της οικονομικής προϋπόθεσης αυτός ο βαθμός ανάπτυξης είναι πρώτα απ’ όλα ζήτημα πολιτικό και πολιτισμικό.

[*] «Σε μιάν ανώτερη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας, όταν θα έχει εξαφανιστεί η υποδουλωτική υποταγή των ατόμων στον καταμερισμό εργασίας και μαζί της και η αντίθεση ανάμεσα στην πνευματική και στην σωματική δουλιά…» (Κ. Μαρξ, Κριτική του προγράμματος της Γκότα, ΣΕ, σελ.  14): Όπως είναι φανερό λόγος γίνεται όχι για εξαφάνιση του καταμερισμού εργασίας, αλλά της υποδουλωτκής υποταγής των ατόμων σε αυτόν. Και, επίσης, όχι για εξαφάνιση της σωματικής εργασίας, αλλά για εξαφάνιση της αντίθεσης ανάμεσα σε αυτήν και στην πνευματική εργασία.

[**] (μεταγενέστερη προσθήκη 13/12/12 7:08μμ) Σε αυτήν την παράγραφο, ακριβέστερο να διαβαστεί: Αντί » δεν προϋποθέτει την συγχώνευσή τους ως πλευρών της ανθρώπινης δραστηριότητας, αλλά την μεταβολή του καταμερισμού της εργασίας έτσι ώστε να εξαλείφεται…»: » δεν προϋποθέτει την συγχώνευσή τους ως πλευρών της ανθρώπινης δραστηριότητας, αλλά την μεταβολή της σχέσης των ατόμων προς τον καταμερισμό της εργασίας έτσι ώστε να εξαλείφεται…». Και αντί «…αρχή και τέλος αυτής της διαδικασίας μεταβολής, αποτελεί επίσης ως διαδικασία η άρση του καταμερισμού ανάμεσα σε διευθυντική και εκτελεστική εργασία»: «… αρχή και τέλος αυτής της διαδικασίας μεταβολής, αποτελεί επίσης ως διαδικασία η οικειοποίηση από την δραστηριότητα των ατόμων των λειτουργιών του καταμερισμού ανάμεσα σε διευθυντική και εκτελεστική εργασία».      

Advertisements

One Comment on “σχετικά με την αντίθεση πνευματικής – σωματικής εργασίας”

  1. Ο/Η marasagis λέει:

    Τα γραφόμενα παραπάνω για τον “σωματικό” χαρακτήρα της εργασίας ως σχετιζόμενο

    … «με το βαθμό απόσπασής της από τις δημιουργικές πνευματικές λειτουργίες του εργαζόμενου … με το βαθμό ενεργοποίησης ενός μόνο μέρους αυτών των λειτουργιών που απαιτούνται για την ατομική εργασία και τον βαθμό εξαναγκασμού των υπόλοιπων σε “απονέκρωση” … με το βαθμό απόσπασης των ίδιων αυτών ατομικών πνευματικών λειτουργιών από τις πνευματικές λειτουργίες που καθορίζουν το κοινωνικό και ειδικό περιεχόμενο της ατομικής εργασίας … με την οριοθέτηση των πνευματικών λειτουργιών του εργάτη αποκλειστικά εντός του κύκλου της στενά ατομικής εργασίας του και την αποξένωσή τους από τη σφαίρα των πνευματικών λειτουργιών απ’ τις οποίες η ατομική του εργασία καθορίζεται» …

    παρά την από κοινωνική άποψη γενικά πλεονεκτική θέση της πνευματικής εργασίας σε σχέση με τη σωματική (ιδίως στο βαθμό που η διαφορά αντανακλά σχέσεις ταξικής κυριαρχίας), θα μπορούσαν να διατυπωθούν και αντίστροφα σε σχέση με την μονομέρεια της καθ’ αυτό πνευματικής εργασίας που αποξενώνει το άτομο και τη δραστηριότητά του από -ακόμα και στοιχειώδεις- ζωτικές σωματικές δημιουργικές ικανότητές του. Από τη γενική άποψη μάλιστα της σχετικής αντίθεσης (δηλαδή όχι από την ειδική άποψη όπου η αντιθεση αντανακλά άμεσα τον κοινωνικό ταξικό διαχωρισμο, αλλά από την γενική άποψη του καταμερισμού της εργασίας και της «υποδουλωτικής υποταγής των ατόμων σε αυτόν»), η υπαγωγή του ατόμου στο «καθεστώς» της αποκλειστικά πνευματικής εργασίας συχνά αποτελεί εξαναγκαστική συνέπεια αυτού του καταμερισμού εργασίας (που στη βάση του οπωσδήποτε πηγάζει και οφείλεται στον κοινωνικό ταξικό διαχωρισμό και συμβάλλει στη διατήρησή του), όπως αυτός (ο καταμερισμός) αναπαράγεται μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα και τις μονομέρειές του, την γενικότερη κυρίαρχη ιδεολογία κά.

    Από την άλλη, επίσης, δεν θα πρέπει γενικά να οδηγούμαστε σε μηχανιστικές μορφές άρνησης της «υποδουλωτικής υποταγής» στον καταμερισμό της εργασίας. Αυτό δεν το επιτρέπει λ.χ. η ίδια η ανάπτυξη της επιστήμης και της ανάγκης για επιστημονική εξειδίκευση. Δεν μπορούν να γίνονται «για μισή ώρα» όλοι καρδιοχειρούργοι, για παράδειγμα, με την ίδια ευκολία που μπορούν να μάθουν να σπρώχνουν μια χειράμαξα, και άλλωστε ο ίδιος ο καρδοχειρούργος εκτός από πνευματική εργασία «εκτελεί» ταυτόχρονα και εργασία σωματική-χειρονακτική με την ορθοστασία, το νυστέρι κλπ. Παρ’ όλα αυτά είναι ζήτημα «πολιτικό» και πολιτισμικό να έχει ένας «χειραμαξάς» τις γενικές γνώσεις πάνω στις οποίες μπορεί να οικοδομηθεί η εξειδίκευση στην ιατρική και στη χειρουργική, κι ακόμα περισσότερο «πολιτικό» ζήτημα το να έχει τις γνώσεις, ικανότητες και υλικές προϋποθέσεις συμμετοχής στην κοινωνική διεύθυνση ισότιμα προς τον καρδιοχειρούργο.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s